THÔNG TIN VỀ CÁC NGHỆ SĨ

Hành trình đến với tranh thiền của Chân Như bắt đầu từ tình yêu hội họa có từ thuở nhỏ. Sinh ra và lớn lên tại thành phố Nam Định, từ khi mới 5–6 tuổi, ông đã say mê cầm bút vẽ. Niềm yêu thích hồn nhiên ấy lớn dần theo năm tháng, trở thành một đam mê bền bỉ, đưa ông đến với Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp và sau đó trở thành giảng viên bộ môn mỹ thuật tại Trường Mỹ nghệ (Bộ Xây dựng).

Một sự tình cờ trong công việc đã mở ra một hướng đi khác. Khi được phân công nhiệm vụ xây dựng giáo trình về tượng Phật Việt Nam, ông bắt đầu tranh thủ mọi thời gian tìm đến các ngôi chùa lớn, nhỏ tại Hà Nội để quan sát, nghiên cứu. Từ những chuyến đi ấy, sự quan tâm đến nghệ thuật Phật giáo dần dẫn ông đến với những câu hỏi sâu hơn về đời sống nội tâm, và ý tưởng đến với tranh thiền cũng dần hình thành trong ông. Từ đó tới nay, bên cạnh việc tiếp tục nghiên cứu hội họa, ông tìm hiểu về các trường phái thiền và thực hành thiền, từng bước tìm thấy sự hài hòa giữa tu tập thiền định và các phương pháp biểu đạt hội họa.

Trong gần hai thập kỷ qua, Chân Như bền bỉ theo đuổi dòng tranh thiền – một lối biểu đạt không đặt nặng sự mô phỏng thế giới bên ngoài, mà hướng đến việc ghi lại những chuyển động tinh tế của nội tâm, những rung động của người nghệ sĩ trước sự sống và những chuyển hóa trong quá trình thực hành. Với ông, mỗi bức tranh không bắt đầu từ một ý tưởng được tính toán sẵn, mà từ sự tĩnh lặng; không nhất thiết được dựng nên bởi một bố cục đã định trước, mà hình thành từ trạng thái hiện diện trọn vẹn của người vẽ.

Một trong những nét độc đáo nhất trong sáng tác của Chân Như là việc ông vẽ trực tiếp bằng mười đầu ngón tay trên cả hai chất liệu sơn dầu và sơn mài. Không cọ vẽ, không phác thảo, không chuẩn bị bố cục theo cách thông thường, từng chuyển động của bàn tay và từng lớp màu được đặt xuống như một dòng chảy tự nhiên của cảm xúc và trực giác.

Mỗi tác phẩm thường được hoàn thành trong khoảng 30–90 phút. Nhưng phía sau khoảng thời gian ngắn ấy là nhiều năm thực hành, quan sát, chiêm nghiệm và chuyển hóa bản thân. Đến nay, ông đã sáng tác hơn 500 tác phẩm tranh thiền. Mỗi tác phẩm đều là dấu ấn của một trạng thái tâm, một chỉnh thể hài hòa giữa nội dung và hình thức, giữa cảm xúc và trực giác, thể hiện thần thái của đối tượng và mang nguồn năng lượng sống động như một sinh thể. Bởi được tạo nên trực tiếp bằng mười đầu ngón tay trong một khoảnh khắc không thể lặp lại, mỗi tác phẩm mang tính độc bản rất riêng.

Hành trình sáng tác ấy được ghi dấu qua nhiều triển lãm cá nhân:

1. 2020 – Triển lãm cá nhân tranh thiền “Khoảnh Khắc”, Hà Nội
2. 2015 – Triển lãm cá nhân tranh thiền “Sen – Cha và con”, Hà Nội
3. 2013 – Triển lãm nhóm “Quê hương”, Hà Nội và Quảng Bình
4. 2011 – Triển lãm cá nhân tranh thiền “Bến đợi”, Hà Nội
5. 2008 – Triển lãm cá nhân tranh thiền “Về thôi”, Hà Nội
6. 2006 – Triển lãm nhóm “Hồn quê Việt”, Hà Nội

Định Tâm (Phan Nha Trang) bắt đầu theo học họa sĩ Chân Như từ năm 2017. Gần mười năm là một chặng đường với nhiều thăng trầm – không quá dài nhưng đủ để cô nhận ra nơi mình thực sự thuộc về.

Điều đưa Định Tâm đến với Chân Như không khởi nguồn từ hội họa, mà từ những câu hỏi trăn trở về cuộc đời và thế giới. Ông cho cô sự giải đáp đến tận cùng và chỉ cho cô cách sống trọn vẹn trong từng khoảnh khắc mình hiện diện. Từ đó, thế giới vốn nhỏ bé của Định Tâm dần mở ra vô tận, đầy sự chân thực, mới mẻ và rung động.

Trước khi gặp Chân Như, Định Tâm từng hoạt động trong nhiều lĩnh vực nghệ thuật như nhiếp ảnh, đồ họa và phim độc lập. Mỗi con đường đều mang lại những thành công nhất định, nhưng đằng sau đó lại là những giới hạn tưởng chừng không thể vượt qua. Những câu chuyện của ngày hôm qua dần không còn khiến cô rung động. Cô miệt mài kiếm tìm cho đến khi cảm thấy “suối nguồn” trong mình cạn khô, tâm trí quẩn quanh, trong lòng chỉ còn sỏi đá – một trạng thái gần như tuyệt vọng với người làm nghệ thuật.

Nhưng cuộc gặp với Chân Như đã mở ra một hành trình hoàn toàn khác.

Định Tâm chưa từng qua trường lớp đào tạo mỹ thuật; thứ duy nhất cô có là bản năng vẽ ươm mầm từ thuở ấu thơ, khi say mê ngắm nhìn những mẫu thêu hoa của mẹ. Suốt gần mười năm theo học, Chân Như cũng không dạy cô kỹ thuật vẽ thông thường.

Cô cùng thầy và các anh chị em về một vùng trung du xây dựng khu vườn nhỏ trồng dược liệu. Từ một cô gái thành thị có chút danh tiếng, cô trở về làm người vô danh, học lại từ đầu những việc bình dị: cơm nước, làm vườn, chăm sóc những con vật sống quanh mình, cho đến sửa điện nước, lắp xích máy múc...

Trong hành trình ấy, Chân Như đã dạy cô cách có mặt trọn vẹn trong từng bước mình đi, từng việc mình làm, từng người mình gặp. Những "hoen rỉ" nội tâm dần rơi rụng, trả Định Tâm về với con người thật. Cô bắt đầu mở lòng nhìn thấy thế giới và tâm tư của những người xung quanh.

Khả năng rung động trở lại trực diện và mãnh liệt trước bốn mùa, đất trời, sinh vật, cỏ cây... Trong cô ngập tràn những câu chuyện để kể và những cảm xúc thơ trẻ tưởng như đã mất từ lâu.

Trong suốt hành trình ấy, hình bóng Chân Như luôn hiện diện như một cội cây cổ thụ xoè bóng mát. Ấn tượng sâu sắc của Định Tâm về Thầy là sự giản dị, tự tay làm mọi việc dù khó khăn vất vả, cùng khả năng quan sát, nhận biết và hành động tức khắc dựa trên dữ liệu của hiện tại chứ không chấp chặt vào bất kỳ mặc định nào.

Khi phụ thầy sáng tác, Định Tâm nhận ra tác phẩm của ông không bao giờ có kết quả định sẵn, mà nhảy múa tự do theo từng khoảnh khắc rung động không lặp lại, phát huy tối đa kỹ thuật điêu luyện để biểu hiện một thứ bất biến, thường hằng.

Sáu năm trước, trong triển lãm “Khoảnh khắc” (2020), Định Tâm được thầy dành cho một góc nhỏ trưng bày những bức tranh ngây ngô vẽ chó mèo trong vườn và hình ảnh cô thời thơ ấu.

Sau sáu năm, trở lại với “Thường hằng”, cô bước vào một không gian sáng tác mới với phong thái tự tin, mạnh dạn. Lần này, cô mang đến những bức Thangka nhỏ cùng các tác phẩm sơn mài đầu tay – được tạo nên từ lòng thành kính, sự trân trọng và niềm tri ân sâu sắc sau gần mười năm rèn luyện.

Mỗi bức tranh là sự bứt phá ngoạn mục đối với chính cô khi vượt thoát khỏi những giới hạn trước đây tưởng là vĩnh viễn. Trong từng nét vẽ của Định Tâm có sự dụng công hướng dẫn của Thầy, có hồi ức tuổi thơ, có mùi quả chín, nụ cười hồn hậu, những điều tốt đẹp được gửi trao và cả tình yêu dành cho những người đã khuất.

Cô vẽ với trọn vẹn con người, hết mình như cách Thầy cô luôn sống.

Và như thế, Định Tâm trở về với “suối nguồn" – nơi lòng cô nhẹ nhõm, bình an, và ở đó, một vầng trăng minh triết, ấm áp luôn thường hằng soi sáng.

Lê Hồng Giang là kiến trúc sư, họa sĩ và nghệ sĩ gốm, đồng thời là người học trò và con trai của Chân Như. Với Giang, câu chuyện về sự tiếp nối bắt đầu từ những năm tháng đầu đời, khi nghệ thuật hiện diện một cách tự nhiên trong không gian sống của gia đình.

Từ khi còn nhỏ, Giang đã được quan sát cha làm những công trình, vẽ những bức tranh, tạo nên những tác phẩm tranh gốm. Không chỉ đứng nhìn, anh được cha cho thử, cho làm, được chạm vào vật liệu và cùng trải nghiệm quá trình tạo nên một tác phẩm. Những trải nghiệm ấy ban đầu có thể chỉ là những khoảnh khắc của một đứa trẻ bên người cha của mình. Nhưng theo năm tháng, màu sắc, hình khối, đường nét, vật liệu, ánh sáng và cách nhìn về không gian dần dần thấm vào tâm trí.

Không có một bài học nào được truyền lại bằng giáo trình. Có những bài học được truyền bằng sự quan sát, bằng đôi tay và bằng chính những năm tháng sống cùng nghệ thuật. Từ cha, Giang nhận được nhiều hơn một nghề. Đó là một cách nhìn: nhìn một công trình không chỉ bằng công năng mà bằng cảm xúc; nhìn một bức tranh không chỉ bằng màu sắc mà bằng tâm hồn; nhìn một chất liệu không chỉ bằng hình dáng của nó mà bằng câu chuyện ẩn bên trong.

Sự truyền thừa ấy tiếp tục đi qua nhiều lĩnh vực sáng tạo. Kiến trúc cho Giang khả năng cảm nhận không gian, tỷ lệ, cấu trúc và công năng. Mỹ thuật cho anh cách quan sát thế giới bằng màu sắc, đường nét, ánh sáng và cảm xúc. Gốm đưa anh trở về với đất, nước, khoáng chất và lửa – nơi người nghệ sĩ không hoàn toàn làm chủ vật liệu mà phải biết lắng nghe, kiên nhẫn và đối thoại với tự nhiên.

Bên cạnh hội họa, Giang thực hành thiền và hiện theo đuổi nghệ thuật gốm. Với anh, kiến trúc, hội họa và gốm là những ngôn ngữ khác nhau để diễn đạt một thế giới mà mình cảm nhận từ bên trong. Những gì anh nhìn thấy, chạm vào và trải nghiệm không dừng lại ở khoảnh khắc ấy, mà được ghi nhớ trong tâm thức, rồi theo thời gian chuyển biến thành những suy nghĩ, cảm xúc và góc nhìn mới.

Nhưng sự tiếp nối không có nghĩa là lặp lại. Từ những gì được trao truyền, Giang tiếp tục học hỏi, thử nghiệm và tìm kiếm cách biểu đạt riêng. Những điều nhận được từ người cha – người thầy không trở thành một khuôn mẫu để anh sao chép, mà trở thành những hạt giống tiếp tục được nuôi dưỡng bởi thiên nhiên, cuộc sống và những trải nghiệm của chính mình. Nếu Chân Như trao cho Giang những hạt giống đầu tiên của nghệ thuật, thì hành trình sống của Giang đang tiếp tục làm cho những hạt giống ấy nảy nở theo một hình thức khác.

Và có lẽ, đó chính là ý nghĩa sâu xa của sự truyền thừa: không phải giữ nguyên một hình thức, mà giữ cho một dòng chảy tiếp tục sống. Từ cha đến con. Từ người thầy đến người học trò. Từ đôi mắt đến đôi tay. Từ vật liệu đến tác phẩm. Từ cuộc sống đến tâm hồn. Đó cũng là dòng chảy mà Lê Hồng Giang đang tiếp tục trên con đường nghệ thuật của mình.